Dongeng Atau Cerita Ki Ageng Pandanaran Dalam Bahasa Jawa

Crita iki diwiwiti saka Kerajaan Demak Bintara, kerajaan Islam sing sepisan neng tlatah Jawa, rajane jenenge Raden Patah. Dheweke keturunan Brawijaya sing omah-omah karo putri Tiongkok. Merga tlaten dheweke bisa mbangun krajaane sing ndadekake rakyate urip makmur lan bias tentrem anggone nglakoni ibadah agamane. Sawise Raden Patah seda, mula sing nggenteni dadi raja ora liya anak mbarepe sing jenenge Pangeran Sepuh utawa Pangeran Sepuh Sabrang Lor. Pangeran iki duwe anak lanang jenenge Pangeran Made Pandan lan dikarepake sing bakal nggenteni dheweke.
     

Nanging, apa sing dikarepake dening Pangeran Sepuh Sabrang Lor ora bakal kawujud, merga Pangeran Made Pandan ora gelem dadi Sultan. Dheweke kepengin dadi ulama gedhe lan nyepi arep nglakoni tapa, uga ngangsu kawruh bab agama. Dhek bapake seda, kuwasane diwenehake marang Paklike, Raden Trenggana diangkat dadi Sultan Demak ketelu. Pangeran Made Pandan banjur ninggalake Kasultanan Demak lan ngumbara nuju arah Kidul sig ora bakal dingerteni dening sedulur Kasultanan.


    Sajroning pangumbaran, dheweke mesthi ngajarake lan ngangsu kawruh bab agama Islam. Saya suwe anggone mlaku, lan ora dirasa dheweke wis tekan ing sawijining panggonan sing diarani Bergota. Neng panggonan iku, dheweke ngedegake pondho-pondhok pesantren kanggho para pandhereke kanggo ngangsu kawruh lan nyebarake agama Islam. Kanthi sarujuke Sultan Demak, Pangeran Made Pandan mbukak alas anyar lab ngedegake omah uga gawe kampung. Ngelingi alas mau akeh wit asem arang-arang, tegese asem sing jarake adoh-adoh, mula diarani Semarang (asale saka tembung asem “asam”, lan arang “jarang”). Merga tlaten lan sabar anggone mulang warga bab agama, Pangeran Made Pandan banjur kesuwur kanthi paraban Ki Ageng Pandanaran. Banjur dheweke ngedegake Kabupaten Semarang sing diestoni dening Sultan Demak lan Ki Ageng Pandanaran diangkat dadi bupati sing sepisanan ing Semarang. Dheweke nglakoni pamarentahan kanthi wicaksana lan tlaten. Ki Ageng Pandanaran duwe anak sing uga kesuwur kanthi paraban Ki Ageng Pandanaran. Pungkasane, Bupati Pandanaran (Pangeran Made Pandan) tilar donya. Lan disarekake ig Pegunungan Pakis Aji (Telomoyo) sing manggon ing sisih wetan Bergota. Ki Ageng Pandanaran nggantekake kalungguhane bupati Semarang merga saka warisane jenate bapake. Dheweke mimpin Pamarentahan kanthi apik lan mesthi manut karo ajaran-ajaran Islam kaya dene jenate bapake. Nanging suwe-suwe ana owah-owahan. Dheweke sing maune apikan aten iku saiki wis malih dadi luntur. Tughas-tugas pamarentah sing maune digarap nganti rampung lan tumata kanthi thirik-thirik, saiki wis wiwit kerep ora digubres lan digarap, apa maneh pondhok-pondhok pesantrene lan panggonan kanggo ngibadah sing wis wiwit ora dirumat maneh. Nanging bejane sing kaya mangkono mau nuli dimangerteni dening Sultan Bintara, mula oa dadi kedarung-darung tekan ngendi-endi.
    Sultan Demak ngupayakake kanggo nginsyafke Ki Ageng Pandanaran kanthi prantaran utusane, nanging kekarepane Sultan Demak ora diwangsuli nanging malah diece entek-entekan. Ngerteni kahanan sing kaya mangkono, mula Sultan Demak nganakake rembugan gedhen sing bakal ditekani dening para pejabat lan tokoh agama, ing antarane para Walisanga. Kanggo ngemban tugas kuwi, diputuske yen sunan Kalijaga ditunjuk dadi utusan Sultan Demak.

Sunan kalijaga nyamar dadi tukang suket sing nawakake dagangan sukete neng plataran Kabupaten Semarang kanggo pakan jaran piyaraane. Sawise suket mau dituku, banjur dibongkar dening tukang jaran sing pranyata ing jerone mau ditemokake emas sakepel sing pating kumeclap. Emas sakepel mau banjur diakoni dening sang bupati dadi duweke. Kahanan kaya mangkono iku kedadeyan nganti ping pirang-pirang nganti emas sing ditampa yen dijumlahke wis mesthi akeh banget lan samsaya srakah lan tamak bae bupati mau. Nalika tukang mau ngandhakake marang sang bupati ngenani emas sakepel mau nanging kasunyatane ora diakoni yen dhewee nympen emas duweke tukang suket.
    Mula si tukang suket mau meneng sedhela ndonga marang Gusti kang Murbng Dumadi supaya diwenehi pituduh lan dalan kanggo nakluke sag bupati Semarang tanpa mancing tukaran utawa padudon. Si tuang suket ngandharake yen sang bupati ora ngakoni ora dadi ngapa, malah yen sang bupati isih kepengin emas s9ing luwih akeh maneh, dheweke saguh kanggo nduduhake neng endi panggonan emas-emas mau. Sawise ngrungokake tembung-tembung mau, tanpa isin-isin sang bupati terus meksa supaya age-age diduduhake neng endi panggonan emas sing dimaksud mau.
    Sing dodol suket ngongkon sang bupati supaya macul lemah neng platarane Kabupaten. Wiwitane sang bupati ngrasa mamang, nanging merga anggone duwe kekarepan kpengin entuk emas sing luwih akeh, mula pangrasa sing kaya mangkono iku dilalekake, lan panjaluke tukang suket mau dituruti. Kanthi gedhe lan kuwasane Sang Maha Wikan, mula kasunyatane saben kilan lemah sing dipacul mau dadi emas. Mula sang bupati kanthi rasa ati sing bungah, banjur nerusake anggone macul, dheweke ngrasa samsaya kesel lan wis ora saguh maneh anggone ngayunke pacule.
    Wiwit saka kedadeyan sing lagi bae dilakono, dheweke sadhar yen apa sing diadhepi kuwi dudu sembarang wong. Merga ora percaya yen wong sing dodol suket bias nggenti lemah dadi emas. Dheweke ngrumangsani yen dheweke wis kesasar lan keblusuk ing padonyanan. Pungkasane dheweke takon sapa sejatine sing dodol suket iku, lan wangsulane yen dheweke sejatine Sunan Kalijaga, salah sijine saka Walisanga. Krungu kaya mangkoni iku, sang bupati age-age njaluk ngapura ngenani apa sing wis dadi kaluputane, lan sang bupati pungkasane gelem diangkat dadi murite Sunan Kalijaga, nanging kudu ana syarate. Banjur Sunan Kalijaga pamit arep ngadhep marang sang Baginda Sultan Demak, lan ing wektu sing ditemtokake dheweke arep tka maneh padha karo kanggo ngumbara.
    Sawise Sunan Kalijaga lunga, bupati Pandanaran wiwit tata-tata kanggo nyiapake pangumbarane. Sakliyane kuwi dheweke mesthi sedekah lan ngamalke bandhane kanggo fakir miskin, kanggo netepi janjine. Ki Ageng Pandanarang karo bojone ngumbara kanggo nggolek sing dinggo nemeni plajarane marang agama Islam, khususe ing Jawa. Pungkasane Ki Ageng pandanaran netep ing Klaten Jawa Tengah nganti seda lan diarekake ing Gunung Jabalkat, nganti saiki kuburan Sunan Tembayat isih rame ditekani dadi objek wisata ziarah sakgandheng karo ziarah Walisanga.

 

Sumber :  http://kumpulandongengjawa.blogspot.com/2010/11/ki-ageng-pandanaran.html

Read more »

Dongeng Atau Cerita Kancil Karo Asu Belang Dalam Bahasa Jawa

Pak wangsa duwe tegal timun
 saben dina dicolongi kancil
 pak wangsa nemu akal
nggawe wong wongan dioser oseri pulut
sekawit kancil wedi marga dianggep wong temenan
bareng ditamatake lan ora bisa nguyak

ngerti yen kuwi mung wong wongan
kancil nyedhaki wong wongan disotho diantemi
tangan lan sikile kanggo milara kabeh kelet marga kena pulut
si kancil nangis ora bisa uwal
pak wangsa teka lega lan seneng banget dene bisa nangkep
si kancil
kancil dicekel digawa mulih arep dipateni
kancil dikurung dhisik ditinggal ngasah peso
nalikane ditinggal ngasah peso asu belang marani kurungane
kancil
asu belang takon genea kancil dikurungi
kancil ngapusi yen arep dipek mantu
asune kepengin nggenteni kancil
kancil ethok ethok ora oleh
asune tansaya kepengin
wusanane asu mbukaake kurungan
kancil metu asune genti mlebu kurungan
kancil bungah banget bisa uwal saka ingpati
mlayu bablas karo muni selamat tinggal
nalika pak wangsa teka arep nyembeleh kancil
kaget. ... dene sing anajeron kurungan si belang
pak wangsa nesu njupuk penthung
asune dipala dipenthungi nangis klengkengan
asu goblog bodho gampang diapusi 

 

 

Read more »

Dongeng Atau Cerita Kancil Nyolong Timun Dalam Bahasa Jawa

Ing sawijining ing desa Dadapan urip keluwarga mbok Randa Dadapan karo anake wadon sing jenenge Menur. Bojone wis mati sepuluh tahun kapungkur. Saiki Menur wis dadi kembang desa lan umure wis 17 taun. Mbok Randa Dadapan supaya ora kesepian pengin anake Menur cepet-cepet ndang dadi manten wae. Kebeneran ana pemuda desa sing jenenge Tole Lanang pengin ndadekne Menur dadi bojone.
Kamangka iku mbok Randa Dadapan wis siap-siap areng nganakne pesta kawin kanggo anake Menur
Bojone mbok Randa Dadapan seda kanthi menehi warisan sawah rong hektar. Kanthi bantuwan wong-wong sak desane, sawahe mbok Randa mau ditanemi pari lan palawija kayata kacang lanjaran, kacang dele, waluh, timun, lan semangka. Amarga lemah ing desa Dadapan iku subur-subur, kabeh tanemane mbok Randa mau ya subur-subur lan werna-werni ndemenake. Ana sing wernane abang, putih, kuning, ijo lan ungu
Neng rerembukan alas cedake Desa Dadapan urip sakwijining kewan cilik sing terkenal akeh akale. Bentuk kewane meng kaya wedus utawa kidang, ning cilik, pada wae gedene karo anakan wedus utawa anakan kidang. Jenenge kewan kuwi si Kancil. Kancil wis suwe idune ngiler ndelok kasil sawahe mbok Randa sing subur makmur, utamane timur sing seger lan semangka sing legi-legi seger. Pokoke si Kancil mikir, cepet utawa suwi aku kudu nyolong timun lan semangkane mbok Randa. Tapi dasar pikirane Kancil sing pinter, deweke nggak pengin mung mangan timun tanpa oleh sing liyane. Apa kuwi sing liyane ?
Jebul wis suwe si Kancil pengin dadi mantune mbok Randa lan ngawini anake mbok Randa sing dadi kembange desa Dadapan, yakuwi si Menur. Tanpa sadar, si Kancil wis suwe neroake apa wae sing biasane dilakoni karo Tole Lanang calon bojone Menur. Tapi amarga wetenge luwe, si Kancil pengin ndang cepet wae mangan timun neng kebone mbok Randa. Mangka kuwi esuk-esuk jam 7, si Kancil wis mulai nyolong timun neng kebone mbok Randa. Pas enak-enak mangan timun lan cangkeme kebak timun, si Kancil ditangkep karo mbok Randa dibantu karo akeh wong lanang neng desa Dadapan. Kancil terus ditangkep lan dikerangkeng nganggo kurungan pitik lan dijaga karo si Bruno, asune mbok Rana
Dasar Bruno kuwi asu preman, si Kancil sedela-sedela diwedeni nek areng dibeleh lan dianggo pesta wektu mantene si Menur lan Tole Lanang. “Wah celaka, penginku kawin karo Menur kok malah aku diwedeni terus karo si Bruno”, pikire si Kancil. Kamangka kuwi, ing sak wijining dina si Kancil nyeluk si Bruno, “No..No..mrenea disik No, aku ana kabar penting iki”, si Kancil nyeluk si Bruno. “Kabar penting apa ?”, pitakone si Bruno. “Ngene No, aku iki dicekel mbok Randa amarga aku arep didadekne manten karo Menur anake mbok Randa Dadapan, soale mbok Randa sak jane ora seneng si Menur bakal dilamar Tole Lanang. Senenge mbok Randa ya Menur didadekne manten karo aku, si Kancil sing paling cerdas sak ndonya iki No. Ngerti kowe ra, asu goblok ?”
Pancen Bruno asu iku pikirane cupet. Ning keasuan Bruno tersinggung disebut asu goblok karo si Kancil, kamangka kuwi Bruno nyoba ngrayu si Kancil, “Cil..cil, aku pengin lho dadi mantune mbok Randa Dadapan lan dadi manten karo Menur sing ayune uleng-ulengan kuwi. Wis aku wae sing dikurung neng kono. Mengko kowe tak wenehi 100 wiji timun lan panganen sak waregmu, asal kowe gelem tak genteni”. “We…enak bae, aku wis meh dadi mantune mbok Randa lan dadi bojone Menur kok mbok genteni. Ngene wae, wis timun lan 100 benggol duwit Landa ngge aku. Gelem ora ?, pitakone si Kancil marang Bruno. “Yo wis man, deal yo…?”, Bruno jungkir walik sak senenge…
Akhire Bruno mlebu kurungan pitik, lan si Kancil isa ngirup udara bebas…

 

Sumber :  http://kumpulandongengjawa.blogspot.com/2011/07/kancil-nyolong-timun.html

Read more »

Dongeng Atau Cerita Manuk Gagak Nganggo Elaring Merak Dalam Bahasa Jawa

Ana manuk gagak, bodho nanging ambeg semangkeyan. Ing sawijining dina manganggo semuwa, dene kang dianggo , bodholane elaring merak, olehe nemu. Mungguh ambeg sumangkeyan iku terkadhang bisa mbawurake pandeleng. Gagak mau banjur malendhungake gulune, isin kekumpulan karo panunggalane kang padha ireng, nggoleki merak kang bagus ing rupa.
Ananging luput pangarep-arepe , awit sakehing merak anampik. Bebodholan elar kang dianggo mau banjur padha didhedheli , sarta kang nganggo ditundhung tumuli. Bareng wus didhedheli tuwin dierang-erang , anuli ngungsi ing panunggalane, kang maune cinela-cela. Ananging padha nyingkang-nyingkang , calathune : “Lungaa kowe, kang ambeg sumangkeyan , lungaa, ora patut merak nunggal gagak. Sakehing gagak iku bangsa linuwih asor,. Sarehning disingkang-singkang kanthi pangundhat-undhat , sarta panunggalane ora ana kang melasi, banjur misah karo kang akeh-akeh, wasana mati ngenes.
Liding dongeng mangkene : “ Wong kang gelem kekumpulan karo para gedhe, amarga kalimput ing raja brana lan kamulyan, iku awekasan asring disawiyah wiyah dening para gedhe mau sarta ora diajeni ing pepadhane.

Tegese tembung :
ambeg = nduweni watak
semangkeyan = umuk, ngunggul-unggulake kaluhurane (kaluwihane), sombong.
semuwa = ngengreng, kton sarwa becik
disamuwakake = diramekake.
pasamuwan = karamean ing pista.
ditundhung = dikon lunga
tumuli = nuli, banjur
tuwin = sarta, lan
dierang-erang = dicacad, dipaido.
ngungsi = lunga nyingkiri bebaya, banjir lsp.
cinela-cela = dicacad, diceda, diwada.
nyingkang-nyingkang = disiya-siya, ditundhung-tundhung
pangundhat-undhat = diundhamana kaluputane kang uwis.
mati ngenes = mati krana susah atine.
kalimput = kaling-kalingan, katutup ing
raja brana = donya arupa mas, picis, inten, barleyan, mutyara
disawiyah = disiya-siya, disepelekake banget.

 

Sumber :  http://kumpulandongengjawa.blogspot.com/2011/07/manuk-gagak-nganggo-elaring-merak.html

Read more »

Dongeng Atau Cerita Kancil Kang Podho Miris Dalam Bahasa Jawa

Anuju ing mangsa katiga ana angin gedhe. Saking bangete, pangrasa pucaking uwit-witan tumelunge meh anggepok lemah. Ana kancil lelima utawa nenem, wedi ngrungu gumrubuging angin, enggal padha lumayu, aninggal kancane kang akeh-akeh, tur anane ing kono nunggal kancane mau ora nguwatiri. Palayune nerak ara-ara, kaya diburu ing asu pirang-pirang.
Saking rikating playune, prasasat ora ngambah lemah, ora ana kang noleh, nganti kepengkok ing rawa, ora bisa mbanjurake playune. Awit dening enggaling tekane ing kono sakehing kodhok kang ana ing rawa padha kaget, banjur padha silem. Kancil padha gumun weruh wedining kodhok kang tanpa sebab, wit kancil ora tau sikara ing kodhok. Nuli ana kancil kang wus tuwa, celathu marang kanca-kancane lumayu, tembunge : “ He, wong mitra-mitraku, aku lan kowe mau keplayu dening gumrubuging angin, iku pratingkah gemblung. Kaya pratingkahing kodhok-kodhok iku, padha silem amarga padha wedi ing aku lan ing kowe.

Liding dongeng mangkene : Samubarang kang ora bisa gawe piala ing awakmu, aja kowedeni, dene wong kang watek jirih, wedi ing wayangane dhewe.

Tegese tembung :

miris                    = wedi, giris

pangrasa             = kaya-kaya, ing rasane kaya ..

tumelung            = tumiyung, mentiyung

ara-ara               = palemahan jembar ora ditanduri

kepengkok         = kepapag ing.., ketanggor ing.., kepeped ing ...

sikara                  = ngganggu gawe, milara

gemblung            = gendheng, edan.

piala                    = tindak kang ala.

jirih                        = weden, ora kendel 

 

Sumber :  http://kumpulandongengjawa.blogspot.com/2011/07/kancil-kang-padha-miris.html

Read more »

Dongeng Atau Cerita Menjangan Jaran Lan Uwong Dalam Bahasa Jawa

Ana jaran tarung lan menjangan . sawuse antara suwe, jaran kalah, kaburak saka ing pangonan. Calathune :” Aku ora kelar nandhang wirang mangkene, muga –muga bisa amales mirangake satruku. I lha dalah, aku nemu akal, manusa kang bakal aweh sarana marang aku, iku kang mesthi bisa tetulung. “

Sawuse calathu mangkono, banjur anggoleki manusa, jinalukan tulung. Wangsulaning manusa:” Aku saguh malesake, yen kowe gelem dakkendhaleni, sarta daktunggangi. “
Awit saka pangigit-igiting nedya males, jaran amiturut. Sanalika satrune mati dening gegamaning manusa. Sawuse mangkono jaran ora nemu kabungahan , awit manusa wus sumurup , yen becik gawene, kena ditunggangi, sarta digawa perang. Iya bener jaran wus kelakon males, ananging kadadeyane ora prayoga, amarga jaran mau lestari dietrapi kendhali cangkeme, sarta dipek gawene marang manusa kongsi turun – tumurun.
Liding dongeng mangkene : Wong arep urip dhewe yen kambah ing pangerang-erang , akeh kang thukul sedyane , ngigit-igit ing pamales, ananging ing samangsa anjurungi ing sedyane , asring anyandhang aboting dhendhane.

Tegese tembung :
kaburak    = digusah, digurak
kelar         = rampung, kuwat
prayoga    = becik
anjurungi   = nayogyani, mupakati, nyumbang.
dhendha   = 1. gada, penthung 2. dhuwit kang kudu dibayar minangka paukuma

 

Sumber :  http://kumpulandongengjawa.blogspot.com/2011/07/menjangan-jaran-lan-uwong.html

Read more »

Dongeng Atau Cerita Sapi Kuwuk Buntut Buntung Dalam Bahasa Jawa

Ana kuwuk ambeg julig, saking kurang wiweka buntute kena ing piranti. Kapriye saiki akale si ama pitik, amurih uwale saka kasangsaya. Ora suwe ,ing pamikire, buntute banjur cinakot enggal, anuli lumayu manjing ing alas marang enggone panunggalane.
Iku diundangi padha dikalumpukake , tembunge : “He, sadulur-sadulurku kabeh, kowe wus padha karep sumurup , yen kawruh sarta taberiku mung tansah amurih kaslametanmu. Aku bakal anglairake prakara becik siji manehmarang kowe, angungkuli panemuku kang uwis, wadine mangkene:”buntutmu padha cakoten sing nganti tugel, amesthi bakal andadekake pakolehmu. Ngandela ing aku. Buntutmu angalan-alani awakmu. Yen ginawe lumayu angribedi sarta nyayahake, ginawe lumumpat ngebot-eboti tuwin ngrikuhake, apa dene anjejodheri . Mara, aku tirunen , buntutmu padha cakotana sing nganti tugel.”

Panunggalane ora ana sing miturut, buntut peparinging pepesthen diisihake , sarta padha nyenyampahi  ing pamuruke akeh-akeh , kang memanisi mau, apa dene angerang-erang ing buntunge.

Liding dongeng mangkene : Ing alam donya ora kurang pitutur, kang metu saka ing pamrih.

Tegese tembung :

Angalan-alani                     =kang njalari ala.

Anjejodheri                        = marahi kawiyak wadine.

Julig                                   = pinter nidakake piala.

Kawruh                              = apa-apa kang diweruhi

Memanisi                           = marakake manis

Ngrikuhake                        = marakake rikuh, marakake kidhung, ngisin-isini

Nyayahake                        = marakake sayah (kesel)

Nyenyampahi                    = moyoki, maoni.

Pamrih                               = tujuan murih, kamelikan.

Pamuruke                          = anggone muruk, anggone mulang.

Piranti                                = prabot, alat, guna bisa

Dipiranteni                         = dicawisi, dicepaki

Taberi                                = sregep sarta tlaten.

Wadine                              = dikeker, ora diwedharake marang liyan, rahasia.

Wiweka                                       = pangati-ati

 

Sumber :  http://kumpulandongengjawa.blogspot.com/2011/07/kuwuk-buntung-buntute.html

Read more »